Travma / Şoka Acil Yaklaşım
Kedi ve köpekte yaşamı tehdit eden yaralanmaları ilk dakikalarda önceliklendiren; kanama, solunum, dolaşım, nörolojik durum ve ikincil travma taramasını birlikte yöneten XABCDE akışı.
X — Masif dış kanama var mı?
- Aktif arteriyel/şiddetli kanamayı ABC’den önce kontrol et: direkt basınç, basınçlı bandaj ve uygun anatomik bölgede geçici turnike/cerrahi hemostaz değerlendirmesi.
- İki geniş IV veya gerekirse IO erişim; PCV/TS, laktat, glukoz, elektrolitler ve kan grubu/crossmatch planını eşzamanlı başlat.
- Devam eden hemoraji + kötü perfüzyonda yalnız kristalloide yüklenme yerine erken kan ürünü ihtiyacını değerlendir.
A — Airway / Hava yolu
Oksijen desteği ver, servikal travma olasılığında boynu nötral tut ve B adımına geç.
Ağız-farenksi hızla değerlendir; sekresyon/yabancı materyali temizle, gerektiğinde entübasyon ve ileri hava yolu planına geç.
B — Breathing / Solunum yeterli mi?
Oksijen + hızlı toraks muayenesi/POCUS. Tansiyon pnömotoraks veya klinik olarak önemli plevral hava/sıvı şüphesinde tanısal görüntülemeyi beklemeden torakosentez düşün.
Solunum sayısı/eforu, SpO₂ uygunsa ve toraks ağrısını izleyerek dolaşım basamağına geç.
Paradoksal solunum, açık göğüs yarası, ciddi hipoksemi veya hızla kötüleşen dispne = hemen müdahale.
C — Circulation / Şok var mı?
- Kalp hızı, nabız kalitesi, CRT/mukoza, ekstremite ısısı, mental durum, kan basıncı ve laktatı birlikte değerlendir.
- Kedide şok taşikardi yerine bradikardi + hipotermiyle de görülebilir.
Kedi: 5–10 mL/kg IV, Köpek: 15–20 mL/kg IV, yaklaşık 15–30 dakikada. Her bolus sonrası perfüzyon hedeflerini yeniden değerlendir; otomatik olarak “şok dozu” tamamlamaya çalışma.
Hipotermik kedide AAHA daha konservatif, örneğin 5 mL/kg’lık boluslar ve eşzamanlı aktif ısıtmayı özellikle vurgular.
Sıvıya yanıt yetersiz mi?
FAST/POCUS, PCV/TS trendi, toraks/abdomen kanaması ve kırıkları değerlendir. Kan ürünü/transfüzyon ve definitif hemostaz planına geç.
Yeterli intravasküler hacim sağlandıktan sonra hipotansiyon sürüyorsa vazopressör gereksinimini değerlendir; nedeni düzeltmeden tekrarlayan kristalloid boluslarından kaçın.
D — Disability / Nörolojik travma var mı?
Mental durum, pupil boyutu/yanıtı, postür ve solunum paterni; hipotansiyon ve hipoksemiden kaçın. Baş-boynu yaklaşık 15–30° yükselt, juguler kompresyondan kaçın.
Progresif bilinç kaybı, anizokori/mydriyazis, Cushing refleksi veya herniasyon riski varsa osmoterapi düşün.
Mannitol 0.5–1 g/kg IV / 15 dk veya %7.2 hipertonik NaCl 1–6 mL/kg IV / 15 dk. Sodyum, volüm durumu ve tekrar doz kararını yakından izle.
E — Exposure / İkincil travma taraması
TFAST/AFAST, seri muayene; hemotoraks, pnömotoraks, diyafram hernisi, hemoabdomen ve üriner sistem yaralanmalarını araştır.
Açık kırık, ezilme, degloving, pelvis/omurga yaralanması ve periferik perfüzyonu değerlendir. Önce yaşamı tehdit eden sorunları stabilize et.
Stabilizasyon sonrası yeniden değerlendirme
- İlk travma muayenesini tek seferlik kabul etme; 15–30 dk aralıklarla ve her müdahale sonrası tekrar değerlendir.
- Kan basıncı, laktat trendi, PCV/TS, glukoz, elektrolit, idrar çıkışı, vücut ısısı ve ağrı kontrolünü izle.
- Gizli toraks/abdomen kanaması, pulmoner kontüzyon ve nörolojik kötüleşme saatler içinde belirginleşebilir.
- “Normal” tek bir parametre şoku dışlamaz; trend ve çoklu perfüzyon göstergeleri birlikte yorumlanmalıdır.
Kaynaklar
Merck Veterinary Manual — Initial Triage and Resuscitation of Small Animal Emergency Patients (updated 2026)Merck Veterinary Manual — The Fluid Resuscitation Plan in Animals (reviewed 2025)2024 AAHA Fluid Therapy Guidelines — Fluid Therapy in Ill Patients / TBI2024 AAHA Fluid Therapy Guidelines — Resuscitation DosesBu akış klinik karar desteğidir. Travmada sıvı, kan ürünü, ventilasyon, osmoterapi ve cerrahi kararları yaralanma paterni, perfüzyon yanıtı, devam eden kanama ve eşlik eden kafa/toraks travmasına göre bireyselleştirilmelidir.